چگونه با بی‌انگیزگی برای کنکور مقابله کنیم؟

یکی از تجربه‌های رایج در دوران آمادگی برای کنکور، دوره‌هایی است که درس خواندن دیگر مثل گذشته پیش نمی‌رود. کتاب‌ها روی میز هستند، برنامه‌ای برای مطالعه وجود دارد، اما میل چندانی برای شروع کردن نیست. گاهی این وضعیت با فکرهایی مثل «حوصله درس خواندن ندارم»، «اگر تمام این وقت را بگذارم و قبول نشوم چه؟»، «بقیه خیلی جلوتر از من هستند» یا «هرچه می‌خوانم فراموش می‌کنم» همراه می‌شود.

کاهش انگیزه لزوماً به معنای تنبلی یا ناتوانی نیست. انگیزه در طول یک مسیر طولانی می‌تواند کم و زیاد شود و عوامل مختلفی روی آن اثر بگذارند. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که این افت انگیزه ادامه‌دار باشد و فرد نداند چرا دیگر نمی‌تواند مثل گذشته مطالعه کند یا چطور باید دوباره به مسیر برگردد.

بنابراین برای حل مسئله، صرفاً گفتن «باید انگیزه داشته باشم» کافی نیست. ابتدا باید ببینیم انگیزه چگونه شکل می‌گیرد، چه عواملی آن را کاهش می‌دهند و چه کارهایی می‌توان انجام داد تا حتی در روزهایی که انگیزه چندانی نداریم، مطالعه را ادامه دهیم.

انگیزه برای درس خواندن کنکور از کجا می‌آید؟

برای اینکه بفهمیم چرا یک داوطلب حاضر می‌شود ماه‌ها مطالعه کند، تست بزند، در آزمون‌های آزمایشی شرکت کند و فشارهای این دوره را تحمل کند، باید به رابطه میان وضعیت فعلی و چیزی که می‌خواهد به آن برسد توجه کنیم.

یکی از عواملی که می‌تواند رفتار هدفمند را فعال کند، فاصله‌ای است که فرد میان «آنچه اکنون دارد» و «آنچه می‌خواهد داشته باشد» احساس می‌کند. وقتی این فاصله برای فرد معنادار باشد، ممکن است به این نتیجه برسد که برای تغییر شرایط فعلی باید کاری انجام دهد.

برای مثال، فردی را تصور کنید که می‌خواهد در یک حوزه تخصصی فعالیت کند، اما برای ورود به آن حوزه به مدرک تحصیلات تکمیلی نیاز دارد. فاصله میان موقعیت فعلی او و جایگاهی که برای آینده در نظر گرفته است، می‌تواند دلیلی برای شرکت در کنکور و ادامه تحصیل ایجاد کند.

البته این فاصله همیشه از بیرون به فرد تحمیل نمی‌شود. گاهی خانواده، جامعه، دوستان یا شرایط شغلی باعث می‌شوند فرد احساس کند باید به سطح دیگری برسد. در موارد دیگر، خود فرد معیارهای بالاتری برای زندگی‌اش تعیین می‌کند.

وقتی فاصله میان وضعیت فعلی و مطلوب کم می‌شود

گاهی فرد اساساً احساس نمی‌کند که ادامه تحصیل برایش ضرورت یا معنای خاصی دارد. ممکن است صرفاً به این دلیل در کنکور شرکت کند که خانواده از او انتظار دارند یا دوستانش هم قصد ادامه تحصیل دارند.

در چنین شرایطی، هدف الزاماً از یک خواسته شخصی و درونی شکل نگرفته است. در نتیجه، وقتی فشار بیرونی کمتر شود، احتمال کاهش تلاش نیز وجود دارد.

وقتی فرد برای خودش هدف تازه‌ای تعریف می‌کند

در مقابل، ممکن است فرد بدون اینکه اطرافیان او را تحت فشار قرار دهند، برای خودش سطح بالاتری از عملکرد را در نظر بگیرد.

مثلاً داوطلبی ممکن است بگوید: «شرایط فعلی من قابل قبول است، اما می‌خواهم در دانشگاهی که برایم مناسب‌تر است پذیرفته شوم.» همین هدف تازه می‌تواند فاصله‌ای میان شرایط فعلی و وضعیت مطلوب ایجاد کند و او را به سمت تلاش بیشتر سوق دهد.

بنابراین انگیزه همیشه نتیجه یک فشار بیرونی نیست. گاهی فرد خودش تصمیم می‌گیرد تغییر کند، مهارت بیشتری به دست آورد یا به موقعیتی برسد که برایش ارزشمند است.

چرا برای درس خواندن انگیزه ندارم؟

بی‌انگیزگی در دوران کنکور معمولاً یک علت واحد ندارد. گاهی مسئله به هدف مربوط است، گاهی به خستگی و سبک زندگی، گاهی به ترس از شکست و در بعضی موارد نیز به این احساس برمی‌گردد که تلاش‌های فرد هیچ تغییری در نتیجه ایجاد نمی‌کند.

شناخت علت می‌تواند مهم‌تر از تلاش برای افزایش مصنوعی انگیزه باشد. چون راه‌حلی که برای خستگی ناشی از فرسودگی مناسب است، لزوماً برای کسی که از ترس شکست درس نمی‌خواند کارآمد نخواهد بود.

چطور اجازه ندهیم بی‌انگیزگی مسیر کنکور را متوقف کند؟

داشتن یک هدف روشن می‌تواند شروع خوبی باشد، اما هدف به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که فرد هر روز با انرژی و اشتیاق مطالعه کند. مسیر کنکور طولانی است و طبیعی است که بعضی روزها انگیزه کمتر شود.

به همین دلیل، بهتر است برنامه‌ای داشته باشیم که فقط به احساس انگیزه وابسته نباشد. چند روش می‌تواند در این زمینه کمک‌کننده باشد.

به‌جای تصور موفقیت، مسیر رسیدن به آن را تصور کنید

احتمالاً توصیه «هر روز موفقیت خودت را تصور کن» را زیاد شنیده‌اید. اما صرف تصور کردن نتیجه مطلوب، لزوماً باعث نمی‌شود رفتار لازم برای رسیدن به آن را انجام دهیم.

اگر داوطلب فقط خودش را در روز اعلام نتایج و در جایگاه مطلوب تصور کند، ممکن است بخش دشوار مسیر را نادیده بگیرد. آنچه اهمیت بیشتری دارد، فکر کردن به مراحلی است که باید طی شوند.

به جای اینکه فقط خودتان را در دانشگاه موردنظرتان تصور کنید، از خودتان بپرسید:

• برای رسیدن به آنجا چه مباحثی را باید یاد بگیرم؟
• این هفته چه مقدار از مسیر را می‌توانم طی کنم؟
• اگر در یک درس عقب افتادم، چطور برنامه را اصلاح کنم؟
• برای تست زدن، مرور و رفع اشکال چه زمانی در نظر گرفته‌ام؟

به بیان ساده، به‌جای اینکه تمام توجه روی «نتیجه نهایی» باشد، بخشی از توجه را به فاصله میان وضعیت فعلی و هدف و اقدام‌هایی که این فاصله را کمتر می‌کنند اختصاص دهید.

مطالعه را به یک الگوی ثابت تبدیل کنید

انگیزه تنها چیزی نیست که رفتار مطالعه را ایجاد می‌کند؛ عادت‌ها هم نقش مهمی دارند.

وقتی یک رفتار بارها در شرایط مشابه تکرار می‌شود، به‌تدریج همان شرایط می‌توانند به محرکی برای شروع رفتار تبدیل شوند. برای مثال، اگر فرد هر روز در ساعت مشخصی پشت میز بنشیند و مطالعه را آغاز کند، بعد از مدتی شروع مطالعه نیاز کمتری به تصمیم‌گیری لحظه‌ای خواهد داشت.

به همین دلیل، داشتن یک روتین مشخص می‌تواند کمک‌کننده باشد:

زمان مشخص + مکان مشخص + شروع یک رفتار مشخص

در روزهایی که برنامه دقیقاً مطابق انتظار پیش نمی‌رود نیز بهتر است یک اتفاق کوچک را به شکست کامل روز تبدیل نکنیم. از دست دادن یک جلسه مطالعه به این معنا نیست که کل برنامه باید کنار گذاشته شود.

سخن پایانی

در نهایت، برای مقابله با بی‌انگیزگی کنکور لازم نیست همیشه احساس اشتیاق زیادی برای درس خواندن داشته باشید. مهم‌تر از انگیزه لحظه‌ای، داشتن هدفی روشن، برنامه‌ای قابل اجرا و راهی برای برگشتن به مسیر بعد از روزهای سخت است.